kliknij i przeciąg zamknij
Polityka jakości
Powiat Bocheński na Facebooku
Wyszukiwarka

Zamek Kmitów i Lubomirskich

Jesteś tutaj:Strona Główna » Atrakcje turystyczne » Zamek Kmitów i Lubomirskich

Górujący nad doliną Leksandrówki i nad miasteczkiem wiśnicki zamek jest najwspanialszym zabytkiem wczesnobarokowej architektury obronno-rezydencjalnej w Polsce. Wprawdzie w obecnym kształcie powstał w pierwszej  połowie XVII wieku, ale historia jego zaczyna się już w wieku XIV, a wiąże się z osobą pierwszego właściciela wsi Wiśnicz Wielki (ob. Stary) Jana Kmity z Damienic herbu Szreniawa. On to właśnie przed  1364 rokiem zbudował nad rzeczką Leksandrówką niewielki jeszcze gródek rycerski. Jego syn Jaśko, starosta krakowski lub wnuk Piotr rozbudował go w kamienny zamek, składający się z piętrowego budynku mieszkalnego, muru obronnego otaczającego prostokątny dziedziniec i z dwóch narożnych wież. W latach 1515-1553 Piotr III Kmita  (1477-1553), marszałek wielki koronny, starosta i wojewoda krakowski, gotycki zamek przekształcił w renesansową rezydencję o czterech  połączonych w jedną całość piętrowych  gmachach, nakrytych pulpitowymi dachami, zgrupowanych wokół prostokątnego dziedzińca wewnętrznego, który na poziomie pietra obiegały drewniane ganki komunikacyjne oraz o trzech wieżach i jednym bastionie w narożach. Po wschodniej jego stronie zaś wystawił kamienny budynek obronno-gospodarczy (późniejsza „Kmitówka”). Na koniec całość otoczył fosą poprzedzoną wałem i murami obronnymi z dwoma bastionami i masywnym budynkiem bramnym w ich południowym odcinku, w którym był wjazd na rozległy przyzamkowy majdan.

Po bezpotomnej śmierci Piotra Kmity połowa pozostałego po nim ogromnego majątku wraz z wiśnickim zamkiem przeszła  na jego siostrę Annę, żonę Andrzeja Barzego.  W roku 1593 zamek oraz otaczające go wsie przeszły drogą kupna w posiadanie Sebastiana Lubomirskiego herbu Szreniawa, żupnika krakowskiego i kasztelana bieckiego, twórcy ekonomicznej potęgi rodu Lubomirskich. Szesnaście lat później objął go po nim jedyny jego syn Stanisław.

Stanisław Lubomirski (1583-1649), wojewoda i starosta generalny krakowski, dzięki odziedziczonemu po ojcu olbrzymiemu spadkowi i własnej przedsiębiorczości dość szybko stał się jednym z najbogatszych ludzi w Rzeczypospolitej pierwszej połowy XVII wieku. Dość powiedzieć, że był właścicielem kilkunastu miast i ponad 290 wsi, a roczne jego dochody sięgały 290 tysięcy złp.  Mając do dyspozycji tak wielką fortunę mógł wykazywać się jako inicjator i fundator wielu przedsięwzięć budowlanych. Tak więc przebudował lub zbudował zamki w Połonnem, Rzemieniu, Lubowli na Spiszu, Zatorze i Nowym Sączu, ufundował blisko 20 kościołów oraz wzniesiony nieopodal wiśnickiego zamku warowny klasztor karmelitów, będący jego wotum za zwycięstwo pod Chocimem w 1621 r. A nadto założył miasteczko Nowy Wiśnicz (1616), w którym wystawił własnym sumptem ratusz, zespół kościoła parafialnego oraz szpital.

Najbardziej znaczącym przedsięwzięciem Lubomirskiego była dokonana w latach 1615-1637 przebudowa i rozbudowa wiśnickiego zamku, przeprowadzona w oparciu o plany  nadwornego architekta Macieja Trapolę. W jej wyniku gotycko-renesansowy zamek z czasów Kmitów przeistoczył się we wczesnobarokową, opartą na włoskich wzorach, wielkopańską rezydencję typu palazzo in fortezza (pałac w fortecy).

W kształcie nadanym przez Trapolę zamek Stanisława Lubomirskiego, uzupełniony kilkadziesiąt lat później o wielką salę balową na drugim piętrze i południową  galerię widokową (wykonaną wg projektów Tylmana z Gameren), a od roku 1947 sukcesywnie restaurowany przetrwał  do dziś. Jest to obecnie wielkie założenie rezydencjalno-obronne składające się  z pałacu właściwego o czterech jednotraktowych skrzydłach mieszkalnych otaczających mały dziedzińczyk wewnętrzny z trzypoziomową galerią arkadową, dopełnionych o pięć wież, zamkową kaplicę-mauzoleum Lubomirskich i połączonego z nim budynku” Kmitówki”.

W pałacowej części zamku Lubomirskich jest ponad  pięćdziesiąt różnej wielkości pomieszczeń, z których najmniejsze ma zaledwie kilka, a największe (sala balowa na drugim piętrze) przeszło dwieście sześćdziesiąt metrów kwadratowych. Nakrywają je oryginalne ceglane sklepienia kolebkowe i krzyżowe oraz drewniane stropy o bogato profilowanych belkach. Zdobią je zaś wykute w piaskowcu uszate portale (w tym monumentalny portal główny) i obramienia okienne, a nadto kominki i balustrady. Szczególnie okazale prezentują się pomieszczenia pierwszego pietra, mającego charakter reprezentacyjnego piano nobile, w których wszystkie elementy ich architektonicznego wystroju (portale, kominki) wykute zostały w czerwonym marmurze węgierskim. Ściany niektórych z nich zdobią ponadto obiegające je malowane fryzy podstropowe, tzw. krańce, z przedstawieniami scen mitologicznych, a sklepienia chóru kaplicy pałacowej, komnatek w baszcie Bony i w baszcie nad fontanną oraz klatki schodowej bogata dekoracja stiukowa autorstwa wybitnego rzeźbiarza i sztukatora Jana Chrzciciela Falconiego.

Część obronną zamku tworzą fortyfikacje bastionowe typu staroholenderskiego, uformowane na planie regularnego pięcioboku o pięciu kamiennych bastionach połączonych z sobą długimi na 98 m kamiennymi ścianami kurtynowymi, z których dwie umocnione zostały nasypami ziemnymi, a przy dwóch innych przybudowane są kazamaty mieszczące ongiś sale koszarowe dla straży zamkowej, stajnie i magazyny żywności oraz arsenał. Całości fortyfikacji dopełnia znajdująca się w kurtynie północno-wschodniej a wyprowadzająca na zewnętrzny dziedziniec reprezentacyjna, ozdobiona herbem Szreniawa w bogatym kartuszu brama wjazdowa, należąca do najpiękniejszych tego rodzaju dzieł w architekturze polskiej wczesnego baroku.